Giếng trời, Thực và Ảo

Trong thiết kế kiến trúc, các khoảng không gian thông tầng theo chiều đứng và mở ở phía trên được gọi là "sân trong" hay "Atrium" nếu có diện tích đủ lớn. Với diện tích nhỏ, khoảng thông tầng này sẽ tạo nên một "cái ống" theo chiều đứng, đóng vai trò thông thoáng tự nhiên và lấy sáng cho nội thất nếu công trình không có nhiều mặt thoáng. Chúng ta thường gọi các không gian kiểu này là "Giếng trời" vì chúng cho cảm giác như một cái giếng được "đào" từ trên "trời" và ăn sâu vào trong công trình xuống tận tầng dưới cùng. Về lý thuyết đây là một giải pháp tốt đối với các nhà ở lô phố chỉ có một mặt thoáng hoặc có hai mặt thoáng nhưng lại quá dài. Tuy nhiên, việc áp dụng vào thực tế sao cho thực sự hiệu quả và mỹ quan thì không phải đơn giản. Nếu bố trí không đúng vị trí, diện tích không đủ thì không những không đạt được hiệu quả mà có thể còn phản tác dụng. Bạn sẽ cảm thấy ngột ngạt hay thậm chí "ngửi" thấy mùi của khu vệ sinh nếu giếng trời được thiết kế không tốt, không tạo được hiệu ứng đối lưu không khí giữa trong và ngoài công trình.
Bản chất của giải pháp "giếng trời" là tạo ra được hiệu ứng đối lưu không khí từ dưới lên trên bên trong ô giếng. Luồng không khí đối lưu này sẽ thoát ra ở "miệng giếng" mang theo không khí "bẩn", không khí "sạch" từ bên ngoài sẽ được hút vào thay thế qua các khoảng hở ở tầng dưới cùng và các cửa sổ ở mặt trước công trình. Không khí bên trong công trình, vì vậy, luôn được làm "tươi" một cách tự nhiên. Cơ chế tạo ra hiệu ứng đối lưu là sự trênh lệch nhiệt độ giữa trong và ngoài nhà và hiệu ứng áp suất âm kiểu "súng phun sơn" ở trên miệng giếng khi có gió trời. Và để phát huy tối đa hiệu quả, thì đường đi của luồng không khí đối lưu cần phải được thông thoáng tối đa.
Ngôi nhà chúng tôi giới thiệu trong bài viết này chỉ có một mặt thoáng ở phía trước, ba mặt còn lại đều giáp công trình lân cận. Cơ cấu mặt bằng của ngôi nhà không có gì đặc sắc. Vẫn là cụm thang và vệ sinh đặt giữa, các phòng đặt ở trước và sau, các phòng phía sau và khu vệ sinh được thông thoáng và lấy sáng từ giếng trời. Nhưng bạn hãy chú ý đến giải pháp thiết kế cụm thang - vệ sinh - giếng trời, phần "đáy giếng" và phần "miệng giếng" của công trình.
Hai tầng dưới của công trình được thiết kế lệch tầng. Phía trong là 03 tầng lửng sử dụng cho bếp và các phòng ngủ nhỏ, phía ngoài chỉ có 02 tầng chính: Tầng 1 dành cho khu vực sảnh đa năng, tầng 2 là phòng khách lớn. Với cách bố trí này, tầng 1 với chiều cao ~4,0m ở phía trước chính là nơi đón không khí trong lành từ bên ngoài khi cơ chế đối lưu được vận hành.
Cụm thang - vệ sinh - giếng trời được thiết kế gần như đối xứng. Hai ô giếng được đặt ở hai bên khu vệ sinh cho phép thông thoáng và lấy sáng tối đa cho khu vệ sinh, đồng thời cho cả hai phòng phía trước và sau. Cụm thang được thiết kế một vế ép sát vào mặt tường bên, với cấu tạo từng bậc gỗ độc lập, lan can được thay thế bởi hệ dây cáp căng dọc suốt ba tầng nhà. Một phần sàn chiếu tới, gần giếng trời cũng được cấu tạo bởi các nan gỗ đặt cách nhau chứ không phải sàn BTCT liền khối. Với thiết kế thông thoáng này, KTS đã chủ ý sử dụng toàn bộ cụm thang như một giếng trời "Ảo", cùng với hai ô giếng "Thực" ở hai bên khu vệ sinh để phát huy tối đa hiệu quả của luồng không khí đối lưu.
Phần "miệng giếng" được mở rộng để lấy ánh sáng tối đa với mái kính lớn phía trên. Cấu tạo của mái kính cần nghiên cứu kỹ khi thiết kế chi tiết để hình thành vùng áp suất âm ở phần "miệng giếng" khi có gió trời. Có thể thiết kế mái kính mở từng phần theo kiểu lật lên một góc từ 10 - 15 độ (tương tự cửa sổ nóc của xe hơi), hoặc nâng cao mái kính hơn phần mặt sàn xung quanh để bố trí các cửa sổ ở phần sát mặt dưới mái kính nếu chọn phương án mái kính cố định. Giải pháp "súng phun sơn" này đặc biệt hữu hiệu trong trường hợp nhiệt độ bên ngoài cao hơn bên trong nhà, lúc này không thể trông đợi vào hiệu ứng nhiệt độ để tạo luồng không khí đối lưu trong ô giếng.